Trong kho tàng di sản của Phùng Khắc Khoan, thơ ca giữ một vị trí đặc biệt, vừa thể hiện tâm hồn của một nhà nho lớn, vừa phản ánh tầm vóc trí tuệ và nhân cách của một nhà ngoại giao, Danh nhân văn hoá lịch sử của dân tộc. Những bài thơ Phùng Khắc Khoan được giới thiệu dưới đây do nhà văn Đặng Văn Sinh chuyển dịch, trích từ nguồn tư liệu phục vụ hồ sơ đề cử Phùng Khắc Khoan trở thành Danh nhân văn hoá thế giới. Qua bản dịch giàu cảm xúc và thấm đẫm tinh thần học thuật, bạn đọc hôm nay có cơ hội tiếp cận gần hơn với thế giới tinh thần của Trạng Bùng - nơi hội tụ khí phách của một bậc sĩ phu, tầm nhìn của một nhà ngoại giao và chiều sâu của một tâm hồn thi sĩ. Những vần thơ ấy không chỉ là tiếng nói của một thời đại, mà còn là giá trị văn hoá bền bỉ, góp phần làm sáng rõ hơn chân dung một danh nhân lớn của lịch sử Việt Nam. Trong các số tiếp theo, chúng tôi sẽ tiếp tục giới thiệu tới bạn đọc các bài thơ của Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan qua bản dịch của các dịch giả, cùng một số bài viết, cuộc phỏng vấn, đối thoại đặc sắc xoay quanh cuộc đời và sự nghiệp của ông.
Nhà văn Đặng Văn Sinh
元 日
時蓋己酉二十二歲也
天機往復妙難言
節到今朝又上元
夏曆初頒新歲月
春光頓改舊乾坤
好將綠蟻酬華旦
學剪金雞帖上門
最愛東風曾識面
早傳春信到花根
Phiên âm:
NGUYÊN NHẬT
(Thời cái Kỷ dậu, nhị thập nhị tuế dã)
Thiên cơ vãng phục diệu nan ngôn,
Tiết đáo kim triêu hựu thượng nguyên.
Hạ lịch sơ ban tân tuế nguyệt,
Xuân quang đốn cải cựu càn khôn.
Hảo tương lục nghị thù hoa đán,
Học tiễn kim kê thiếp thượng môn.
Tối ái đông phong tằng thức diện,
Tảo truyền xuân tín đáo hoa côn (căn).
Dịch nghĩa:
MỒNG MỘT TẾT
(Bấy giờ là năm Kỷ Dậu [1549],tôi 22 tuổi)
Máy trời vần xoay qua lại thật là kỳ diệu khó nói,
Tết đến sớm nay lại là ngày đầu năm.
Lịch nhà Hạ mới ban ra năm tháng mới,
Quang cảnh xuân liền đổi cả trời đất cũ.
Nên đem rượu tăm ra uống ngày đầu năm,
Học cách cắt gà vàng, dán trên cửa sổ([1]).
Gió đông rất đáng yêu ta từng biết mặt,
Nó đã sớm truyền tin xuân về đến rễ hoa rồi.
Dịch thơ:
Cơ trời sắp đặt thật thông huyền
Tết sớm bây giờ đã thượng nguyên
Lịch cũ vừa sang năm tháng mới
Cảnh xuân phút chốc đổi càn khôn
Rượu tăm nên rót mừng nguyên đán
Học cắt gà vàng dán trước tường
Rất thích gió đông ta mới gặp
Sớm đưa tin trước báo xuân sang.
Đặng Văn Sinh dịch
除夕書懷
待春坐對小書齋
終夜挑燈約共來
鬼去何勞催爆竹
神清獨自好觀梅
人心直與天心合
歲事何嫌世事催
冬去春來風景好
百花從此向陽開
Phiên âm:
TRỪ TỊCH THƯ HOÀI
Đãi xuân tọa đối tiểu thư trai,
Chung dạ khiêu đăng ước cộng lai.
Quỷ khứ hà lao thôi bộc trúc,
Thần thanh độc tự hiếu quan mai.
Nhân tâm trực dữ thiên tâm hợp,
Tuế sự hà hiềm thế sự thôi.
Đông khứ xuân lai phong cảnh hảo,
Bách hoa tòng thử hướng dương khai.
Dịch nghĩa:
ĐÊM BA MƯƠI TẾT VIẾT BÀY TỎ NỖI LÒNG
Ngồi trong phòng sách nhỏ đợi xuân về,
Suốt đêm khêu ngọn đèn luôn để hẹn xuân cùng lại.
Ma quỷ khắc sẽ đi, chả phải phiền đốt pháo đuổi,
Tinh thần thanh sảng, một mình vui xem hoa mai,
Lòng người thẳng ngay đã hòa hợp với thiên tâm,
Việc trong năm quản gì việc đời thúc bách.
Đông qua xuân lại phong cảnh tốt đẹp,
Trăm thứ hoa cũng theo đó mà nở tràn.
Dịch thơ:
Một mình lặng lẽ phòng văn
Khêu đèn ngồi đợi tin xuân đang về
Chẳng đốt pháo, quỷ cũng đi
Tinh thần sảng khoái cần gì hoa mai
Lòng người hòa hợp ý trời
Việc nhà chẳng quản sự đời gian nan
Đông qua xuân lại tuần hoàn
Trăm hoa đua sắc nở tràn khắp nơi.
Đặng Văn Sinh dịch
Đoàn công tác về đền thơ Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan dâng hương và tiếp cận tư liệu chuẩn bị hồ sơ
đề cử ông là Danh nhân văn hóa thế giới
夢覺偶成
長宵臥對小齋東
夢到君門第九重
面對龍顏纔密邇
親承天語好雍容
到頭頓與凡塵敻
拭目頻添喜氣濃
來日青雲如得路
定知天意已先從
Phiên âm:
MỘNG GIÁC NGẪU THÀNH
Trường tiêu ngọa đối tiểu trai đông,
Mộng đáo quân môn đệ cửu trùng.
Diện đối long nhan tài mật nhĩ,
Thân thừa thiên ngữ hảo ung dung.
Đáo đầu đốn dữ phàm trần quýnh,
Thức mục tần thiêm hỷ khí nùng.
Lai nhật thanh vân như đắc lộ,
Định tri thiên ý dĩ tiên tùng.
Dịch nghĩa:
TỈNH MỘNG BẤT CHỢT THÀNH THƠ
Đêm dài nằm quay mặt về phía đông ngôi nhà học nhỏ,
Chiêm bao đi tới lần cửa thứ chín trong cung vua([2]).
Được đối diện với long nhan, thật là sát gần,
Thân tiếp lời vua thật là ung dung.
Quay đầu nhìn lại, thấy rõ là xa cách phàm trần,
Giụi mắt trông lên khí vui thêm nồng nàn.
Sau này đường mây nếu như được nhẹ bước([3]),
Thật biết rõ ý trời đã sớm định theo lòng người.
Dịch thơ:
Đêm dài ngoảnh mặt trái nhà đông
Mộng đến hoàng cung gặp cửu trùng
Lặng ngắm long nhan gần sát mặt
Tiếp lời thiên tử thật ung dung
Ngoảnh đầu nhìn lại phàm trần cách
Dụi mắt trông lên thụy khí nồng
Ngày khác đường mây ta nhẹ bước
Mới hay trời đất cũng chiều lòng.
Đặng Văn Sinh dịch
元 日
時蓋辛亥之二十四歲也
人嫌歲月去如流
我喜年芳與我俱
暖日迎來好時節
春風送入美屠蘇
不妨飛箭催光影
更把新桃換舊符
惟有梅花心結友
年年占榜似吾儒
Phiên âm:
NGUYÊN NHẬT
(Thời cái Tân Hợi chi nhị thập tứ tuế dã)
Nhân hiềm tuế nguyệt khứ như lưu,
Ngã hỷ niên phương dữ ngã câu.
Noãn nhật nghênh lai hảo thời tiết,
Xuân phong tống nhập mỹ đồ tô.
Bất phương phi tiễn thôi quang ảnh,
Cánh bả tân đào hoán cựu phù.
Duy hữu mai hoa tâm kết hữu,
Niên niên chiếm bảng tự ngô nho.
Dịch nghĩa:
NGÀY ĐẦU NĂM
(Bấy giờ là năm Tân Hợi [1551], tôi 24 tuổi)
Người ta buồn bực vì nỗi năm tháng trôi qua như nước chảy,
Ta thì vui mừng tuổi xuân xanh([4]) cùng song hành với ta.
Khí trời ấm áp đưa tiết tốt đến,
Gió xuân đưa dồn vào chén rượu đồ tô([5]) ngon.
Chả ngại gì ánh xuân quang trôi đi nhanh như tên bay,
Hãy cứ đem gỗ đào mới thay cho bùa đào([6]) cũ.
Chỉ có hoa mai đáng kết bạn đồng tâm với ta,
Năm nào cũng nở đầu tiên giống như nhà Nho ta thi đỗ đầu vậy.
Dịch thơ:
Tháng năm trôi khiến người buồn
Ta vui vì tuổi xanh luôn bên mình
Trời ấm áp, khí tốt sinh
Đồ tô một chén mượn tình gió say
Ánh xuân chẳng ngại tên bay
Hãy đem bùa mới mà thay gỗ đào
Hoa mai kết bạn thanh cao
Giống như năm nào ta đỗ thủ khoa.
Đặng Văn Sinh dịch
行年
時蓋甲戌之四十七歲也. 受禮科給事中
年已四旬今又七,
所求道四未能一.
中随 時在且安常,
學與年俱惟務實.
拭自重有元旦春,
回頭近見長安日.
早來樹樹好花開,
金玉滿 庭相甲乙.
Phiên âm:
HÀNH NIÊN
Thời cái Giáp Tuất chi tứ thập thất tuế dã.
Thụ lễ khoa cấp sự trung.
Niên dĩ tứ tuần kim hựu thất,
Sở cầu đạo tứ vị năng nhất.
Trung tùy thời tại thả an thường,
Học dữ niên câu duy vụ thực.
Thức tự trọng hữu nguyên đán xuân,
Hồi đầu cận kiến trường an nhật.
Tảo lai thụ thụ hảo hoa khai,
Kim ngọc([7]) mãn đình tương giáp ất.
Dịch nghĩa:
NĂM TRẢI QUA
Bấy giờ là năm giáp Tuất, ta bốn mươi bảy tuổi,
nhận chức quan Cấp Sự trung Lễ Khoa.
Năm nay ta bốn mươi bảy tuổi,
Kỳ vọng sẽ thấu hiểu tứ đạo, nhưng bản lĩnh chưa đạt được.
Sống giữ yên khuôn phép thường tùy vào thời cơ,
Sức học cùng với sức làm ngày một tiến bộ.
Làm cho mình trong sạch, coi trọng việc đón ngày xuân đầu năm,
Mong được thấy những ngày bình yên như thuở ban đầu.
Sáng sớm tới cây cối đều nở hoa đẹp,
Hoa nở đầy sân là điều đáng quý như châu báu, bắt đầu năm Giáp Ất.
Dịch thơ:
NĂM TRẢI QUA
Trải đời đã bốn bảy năm
Tứ đạo muốn hiểu, kiến văn chưa tường
Noi theo khuôn phép lẽ thường
Việc làm, sự học hiển dương từng ngày
Giữ trong sạch, sớm xuân nay
Nhớ sao năm tháng trước đây an lành
Sáng ra hoa nở đầy cành
Giáp chuyển sang Ất đã thành tân niên.
Đặng Văn Sinh dịch
